Het Nederlands en de andere talen: samen op school

Hoe doe je dat? Wat levert het op?

Werkvormen

Starten met Het Nederlands en de andere talen: samen op school kun je doen in de vorm van een projectweek of een zomerschool. Dit kan met nieuwkomersklassen én reguliere klassen, met leerlingen geboren en getogen in Nederland, met of zonder tweede of derde thuistaal. Je kunt het koppelen aan kennismaken of aan een kunstproduct.

De nieuwkomers uit de Wereldklas van het Pius X-College in Bladel zijn bijeengekomen op een boerderij. De VO-raad heeft er een item van gemaakt, als praktijkvoorbeeld. Ook jouw leerlingen kunnen een brief schrijven aan de directeur.

TEKST is de rode draad in alle werkvormen: brieven, verhalen, chats, geschreven en mondeling, zelfgemaakt, uit oude tradities of over wereldnieuws, ditjes en datjes van de dag, in het Nederlands en in andere talen.

Op zeker moment lukt het om wekelijks, zelfs dagelijks alle talen op school in te zetten, zonder dat het Nederlands in de verdrukking komt, of het Engels, of een andere moderne taal. Er zijn beproefde didactische werkvormen die de taalvaardigheid Nederlands versterken, én de taalvaardigheid in andere talen. Het gaat om meertalige scaffolding, in de steigers zetten, kennis stutten, de cognitieve ontwikkeling ondersteunen vanuit allerlei talen.

Kinderversjes, tongbrekers, raps en songteksten

Als het om tekst gaat, teksten in allerlei talen, kijk dan naar kinderversjes, nursery rhymes, filastrocche. En zie hoe talen op elkaar lijken, hoe de ritmes van slaapliedjes wereldwijd melodieus en langgerekt zijn, en aftelversjes juist kort en krachtig. En zie hoe de inhoud over hetzelfde gaat: in slaap sussen, tikkertje spelen, waar dan ook in de wereld.

Verzamel en oefen tongbrekers, tongue twisters, in allerlei talen, zoals de kat krabt de krullen van de trap, of die van Luke in het Pools:

Chrząszcz brzmi w trzcinie w Szczebrzeszynie

Analyseer songteksten en raps in straattaal op taalherkomst. Verdiep je in spoken word. Of ga klassiek, met liedteksten van Goethe, aria’s uit opera’s, en leg vertalingen naast elkaar.

Taaldagboek

Geef elke leerling zijn/haar eigen taaldagboek, appeltjesgroen, met een mooi lintje erin en een elastiek. Elke dag tien nieuwe woorden, tien of meer belangrijke woorden, door de leerling zelf gekozen, in het Nederlands aan de ene kant, in het Frans, Farsi of andere taal aan de andere kant, of onder en boven om vakken te hebben voor vier talen.
Een taaldagboek voor bij de zaakvakken. Begrippen en samenvattingen opschrijven in het Nederlands én in de eigen taal – of taal naar keuze – , begrippen en samenvattingen die horen bij rekenen, wiskunde, biologie of natuurkunde.

Om mee te nemen naar huis, om thuis te laten zien en de inhoud te bespreken. Om thuis aangevuld te krijgen met woorden en zinsneden in de andere thuistaal. Het taaldagboek is een simpel maar zeer effectief middel om schooltaal en vaktaal te verbinden met de talen van thuis. En ouderbetrokkenheid is de grote winst!

Posters

Meertalige posters maken om de rijkdom aan woordenschat te tonen. Leerlingen gaan bij elkaar te rade: hoe zeg jij dit? hoe zeg jij dat? Begroetingen, vruchten, naar de dokter, in allerlei talen en met illustraties erbij, zo zijn de muren in de klas en in de gang snel gevuld.

In Friesland heeft Taaltroost kleurrijke muurversieringen opgeleverd, weerbestendige posters die de diversiteit van de school zichtbaar maken, in spreuken en uitspraken.

Taaltekening

Als je al enigzins kunt schrijven in de ene of de andere taal, dan is de taaltekening een geschikte werkvorm om de taalvaardigheid te bevorderen: ieder kind heeft iets te vertellen. De taaltekening, in belangrijke mate ontwikkeld door Stichting Taalvorming, is een combinatie van een tekening met een tekst. De werkvorm is geschikt voor alle leeftijden.

Nieuwkomersleerlingen vertellen en tekenen over een feest, een traditioneel feest of een unieke gebeurtenis verbonden aan een feest. Weggestopte herinneringen komen boven, en worden voor het eerst gedeeld met klasgenoten – in de thuistaal én in het Nederlands. Het hardop voorlezen is voor sommige leerlingen te moeilijk, ook als het in de eigen taal mag.

Meertalige taaltekeningen kun je bundelen tot een boekwerk, maar een audio-gallery kan je er ook van maken: nieuwkomers van het Mundus College in Amsterdam deden dat. Tijdens de Covid-19 schoolsluiting spraken zij thuis hun verhaal in, in de eigen taal en in het Nederlands. Neem een kijkje in Galerie Mundus.

Dialogen maken

Een dialoog maken over een game, een recept of technisch ontwerp, of iemand uitnodigen naar de film: dialogen maken is een andere werkvorm die zeer goed aanslaat bij leerlingen. Laat het doen in het Nederlands, maar ook in andere talen, in thuistalen of de moderne vreemde talen, Engels, Duits of Frans. En laat de dialogen voordragen. Wat een plezier geeft dat! En hoe leuk is het om jouw klasgenoot vloeiend te horen spreken in een taal die je zelf niet kent. Op de website van Openbaar Onderwijs staat deze lesbrief Dialogen maken in allerlei talen, afkomstig uit Alle Talen.

Wie, wat & hoe-boekjes, phrasebooks, dragen veel hierbij aan. Het helpt leerlingen zinnen te maken, en ze op te schrijven, in het Pools, Urdu of Koerdisch. Taalgidsen helpen bij het leren opzoeken, alfabetisch en thematisch. Ze helpen een taal uit te spreken zonder dat je het schriftsysteem kent.

Al deze werkvormen kunnen in het basisonderwijs en het voortgezet onderwijs worden ingezet, bij lessen Nederlands, maar ook bij allerlei andere lessen.

Een week met Het Nederlands en de andere talen: samen op school

Maandag

Vertellen in de thuistaal én in het Nederlands. Tijdens de weekopening in de kring vertellen basisschoolleerlingen over het weekend. En dat doen ze eerst in de andere thuistaal, in dialect of in een tweede taal - als ze deze hebben natuurlijk -, en ze geven er zelf een vertaling van in het Nederlands. En speel met deze werkvorm: pas hem aan, varieer er op los.

In het voortgezet onderwijs start de week vaak met het ene of het andere schoolvak, en is in de kring zitten er niet bij. Laat daar op de maandag de verbinding met het weekend terugkomen via spontane gespreksmomenten in allerlei talen.

Dinsdag

In de les geschiedenis, aardrijkskunde, maatschappijleer of burgerschap kiezen leerlingen onderwerpen waarover ze praten in tweetalige taalgroepjes, bijvoorbeeld in het Nederlands en Spaans, of Nederlands en Turks, afhankelijk van de talenkennis in de klas. Of koppel een taalronde eraan, of een taaldenkgesprek, over ‘het dorp versus de stad’, of over een ander thema dat past bij de lesstof. Laat het hele repertoire aan talen meedoen.

Woensdag

Het nieuws van de week staat centraal. Aan de hand van Nieuwsbegrip, het journaal, Jeugdjournaal, of de webpagina’s van de landelijke of regionale dagbladen selecteren de leerlingen actuele thema’s. Op websites van kranten uit het buitenland, social media in andere talen, worden titels en fragmenten gezocht over dezelfde of vergelijkbare actualiteit. Meertalige posters kunnen hieruit ontstaan, of laat erover debatteren.

Donderdag

Kijk met elkaar naar een buitenlandse film, documentaire of een aflevering van een serie. Kijk met ondertiteling erbij, in het Nederlands, of in de taal zelf, en daarna zonder ondertiteling. Laat de leerlingen een dialoog erover schrijven, in een of meer talen, en laat ze de dialogen ten gehore brengen voor de rest van de klas.

Vrijdag

Verhalen worden gelezen en voorgelezen, door ouders, grootouders, leerlingen zelf, de leerkrachten, of ander personeel. Maak verschillende taalhoeken, misschien dwars door de leerlagen heen: de hele onderbouw, alle groep-5 leerlingen bij elkaar. In het vo staan mythen, ridderromans, moderne literaire teksten centraal. Zoek vertalingen erbij of laat vertalingen maken, en vergelijk ze met het origineel. Presenteer om de zoveel weken de bevindingen aan een andere klas, op een activiteitenmiddag, in een vlog of podcast.

Contact

Voor een meertalige zomerschool of projectweek op school of een andere locatie, neem contact op met Stichting Taal naar Keuze via info@taalnaarkeze.nl of de website. De stichting werkt samen met taalwetenschappers en taalspecialisten, en verwijst ook door naar gerelateerde instanties.

Voor een training aan leerkrachten in het basisonderwijs over meertalige taaltekeningen, neem contact op met stichting Taalvorming of met Taal naar Keuze. Zie ook het verslag van de voordracht van Karijn Helsloot en Klarinske de Roos, tijdens de dag van het Landelijk Netwerk Taal in het Basisonderwijs, 2021, georganiseerd door de SLO, over de Meertalige Taalronde.